Giá trị thẩm mỹ của văn học luôn ở phía trước bạn đọc – (Nhà văn Ales Karlyukevich phỏng vấn Mai Văn Phấn- kì 2)

 

– Ales Karlyukevich:Văn học Việt Nam ngày nay hướng nhiều nhất tới bạn đọc tinh hoa hay đại chúng nói chung?

– Mai Văn Phấn (MVP): Ở Việt Nam từ năm 1986 bắt đầu công cuộc “Đổi mới”, đánh dấu một bước ngoặt quan trọng thay đổi cơ bản diện mạo đời sống xã hội, trong đó có văn học. Tiến triển văn học không còn phải tuân thủ định hướng, theo dòng chảy chung thống nhất như những năm chiến tranh. Các nhà văn chúng tôi làm quen dần với khái niệm tự do, tự do suy nghĩ, tự do sáng tác, tự do thể nghiệm các thủ pháp nghệ thuật. Cũng từ đó, các nhà văn bắt đầu phân hóa theo những khuynh hướng sáng tác. Và dĩ nhiên, người đọc cũng được phân hóa theo từng khuynh hướng văn học mà họ yêu thích. Sự phân hóa này cũng giống như văn học các nước khác, có tác phẩm dành cho bạn đọc tinh hoa và tác phẩm cho đại chúng. Những tác phẩm cho đại chúng, phần lớn nhằm thỏa mãn thị hiếu của đám đông, ve vuốt những thói quen, cảm xúc của nhiều người. Theo cá nhân tôi, nhà văn chân chính phải biết chống lại những thói quen đó. Đầu tiên là gây hấn, nhưng sau đó sẽ làm cho đám đông thức tỉnh. Giá trị thẩm mỹ của văn học luôn ở phía trước bạn đọc.

– Ales Karlyukevich: Chủ nghĩa hiện thực chiếm vị trí quan trọng nào trong văn học Việt Nam đương đại?

– MVP: Chủ nghĩa hiện thực luôn là đầm lầy quá rộng chờ đợi các nhà văn phải vượt qua. Hiện thực ư? Phải chăng nó chính là cái bẫy mà các nhà văn thiếu bản lĩnh và tài năng dễ mắc phải. Đa số các nhà văn đi suốt đời không thoát khỏi “đầm lầy” hiện thực. Nhưng, như ngài biết đấy, bản chất của hiện thực nhiều khi những người bình thường không thể nhận ra. Mà nhà văn cũng là một người bình thường, thậm chí còn dớ dẩn hơn người bình thường. Nhưng đấy là nói số đông, còn cũng có những giai đoạn văn học bỗng xuất hiện một vài gương mặt khổng lồ. Người khổng lồ sẽ đốt đuốc soi cho mọi người đi qua đầm lầy hiện thực. 

– Ales Karlyukevich: Có thể khẳng định chắc chắn rằng các tiểu thuyết, văn xuôi mới của các nhà văn Việt Nam được viết và xuất bản ngày nay đã phản ánh hiện thực, đời sống đương đại?

– MVP: Vâng, các tiểu thuyết, văn xuôi mới của Việt Nam đã phản ánh sinh động và phong phú những chuyển động của đời sống hiện đại, những hiện thực khách quan, những biến đổi tâm lý của mọi tầng lớp trong xã hội. Văn học Việt Nam nói chung, kể cả thơ chính là bức tranh toàn diện về xã hội nhiều biến động, về đất nước chúng tôi hôm nay. 

– Ales Karlyukevich: Tiểu thuyết lịch sử đang phát triển ở Việt Nam thế nào? Nó gắn với giai đoạn lịch sử nào nhất?

– MVP: Tiểu thuyết lịch sử là một đề tài khá hấp dẫn dành cho các nhà văn. Các nhà văn thường mượn câu chuyện lịch sử để nói về những việc xảy ra trong đời sống đương thời. Ví dụ, họ nói về câu chuyện một vị hoàng đế trong quá khứ không liêm chính, bất tài để triều đình rối ren, đất nước loạn lạc, dân tình đau khổ lầm than… Những câu chuyện ấy làm bạn đọc bừng tỉnh vì thấy rằng nó có những điều tương đồng với xã hội hiện tại. Chuyện lịch sử ở Việt Nam được các nhà văn khai thác nhiều khía cạnh, nhiều giai đoạn. Mỗi giai đoạn lịch sử đều có chu kỳ hưng thịnh rồi đến lúc suy tàn. Có thời đại kéo dài và cũng có những đời vua rất ngắn ngủi. Mỗi triều đại đều mang đến cho các nhà văn bài học lịch sử về việc dựng nước và giữ nước, về sức mạnh của toàn dân, của đoàn kết dân tộc…

– Ales Karlyukevich: Trong tiến trình văn học hiện đại, thơ và kịch nói có bị biến mất không? 

– MVP: Kịch sân khấu đúng là đã bị thu hẹp lại. Bây giờ cũng ít người đến nhà hát xem kịch, trừ khi có những vở kịch hay, thực sự hấp dẫn. Các nhà viết kịch đều đã hướng tới việc sản xuất các kịch bản phim truyền hình dài tập, phim truyện. Tuy nhiên vẫn có những kịch tác gia luôn ấp ủ những đề tài lớn, có tầm vóc thời đại. Họ làm việc vì lòng tự trọng và tự tôn dân tộc, không chạy theo những thị hiếu nhất thời. Thơ thì vẫn ít người đọc nhưng rất nhiều người viết, bởi việc in ấn bây giờ khá dễ dàng. Ai có tiền có thể in một tập thơ để tặng bạn bè, người thân. Sự tự do và cởi mở trong xuất bản thơ cũng góp phần làm loạn các giá trị thẩm mỹ. Tất nhiên vẫn có những bạn đọc tinh hoa tìm đến những bài thơ có giá trị đích thực. Qua mỗi giai đoạn lịch sử cho thấy, trời thường ban cho một vùng đất nào đó rất ít những nhà thơ đích thực, thậm chí có giai đoạn còn bỏ trống.

– Ales Karlyukevich: Các nhà văn Việt Nam ngày nay hoạt động ra sao?

– MVP: Hiện có khoảng 1/3 các nhà văn Việt Nam hoạt động tự do. Họ chủ yếu dựa vào gia đình, hoặc chấp nhận cuộc sống khó khăn để sáng tạo. Còn lại 2/3 các nhà văn đều gắn bó với một nghề nghiệp nào đó trong xã hội, như giáo sư, kỹ sư, bác sĩ, biên tập viên các nhà xuất bản, báo chí v.v.

– Ales Karlyukevich: Cuốn sách tiếng Việt nào hiện nay có số lượng ấn hành lớn nhất? Và nhỏ nhất? Các tập thơ được xuất bản như thế nào?

– MVP: Theo thống kê của NXB Trẻ, trong năm 2018 nhà văn Nguyễn Nhật Ánh có 10 đầu sách phát hành, với tổng cộng 1.536.991 bản đã bán ra thị trường. Sách của Nguyễn Nhật Ánh viết cho thiếu nhi, nhưng người lớn cũng yêu thích, tìm đọc nó. Và sách có lượng phát hành nhỏ nhất ư? Ngài cũng có thể hình dung, nhiều cuốn sách xuất bản nhưng rất ít người quan tâm. Nó có thể chỉ bán được một trăm cuốn gì đó, hoặc thấp hơn. Các tập thơ nói chung rất khó phát hành, trừ một vài hiện tượng nổi bật. Có khoảng 1/10 các tập thơ được các nhà xuất bản, các nhà sách tư nhân bỏ tiền ra kinh doanh, trả bản quyền cho tác giả. Còn đa số các tác giả thơ đều tự bỏ tiền ra in, rồi tặng cho bạn bè, người thân, hoặc để giao lưu trong các câu lạc bộ thơ.

– Ales Karlyukevich: Hiện nay có bao nhiêu nhà xuất bản sách hoạt động tại Việt Nam? Có bao nhiêu tựa sách được xuất bản trong một năm?

– MVP: Theo báo zingnews.vn (tháng Giêng, 2020), trên lãnh thổ Việt Nam có 59 nhà xuất bản. Năm 2019 có 33.000 cuốn với 400 triệu bản sách được xuất bản.

– Ales Karlyukevich: Ở Việt Nam có phát hành các ấn phẩm văn học và nghệ thuật phổ biến? Chúng được xuất bản như thế nào?

– MVP: Một số sách của các tác giả có uy tín Việt Nam được bạn đọc quan tâm, lưu giữ. Còn lại, phần lớn là sách của các tác giả nước ngoài được chào đón nồng nhiệt ở đây, ví dụ cuốn sách “Chiến tranh không có một khuôn mặt phụ nữ” của nữ văn sĩ Bê-la-rút đoạt giải Nobel 2015 Svetlana Alexievich đã được tái bản lần thứ hai. Theo xếp hạng của trang bán sách trực tuyến Tiki.vn lớn nhất ở đây, cuốn sách “Chiến tranh không có một khuôn mặt phụ nữ” hiện xếp thứ 86 trong 100 cuốn sách bán chạy nhất ở Việt Nam. Ngoài ra, những cuốn sách của các tác giả lớn khác của Nga, Pháp, Hoa Kỳ, Trung Quốc, Nhật bản, Hàn Quốc được phát hành rộng ở Việt Nam.

– Ales Karlyukevich: Tiểu thuyết Việt Nam hoạt động thế nào trong không gian Internet, trên các mạng xã hội?

– MVP: Những cuốn tiểu thuyết hay mới có thể phát hành được trong không gian Internet và trên các mạng xã hội. Những cuốn này còn được chuyển thành sách nói dành cho những người mù, người kém thị giác, hoặc người ngại đọc. 

– Ales Karlyukevich: Ở Việt Nam có một số ngôn ngữ văn học. Nhà nước có hỗ trợ xuất bản sách bằng các ngôn ngữ khác nhau không?

– MVP: Ngoài tiếng Việt, các nhà xuất bản của chúng tôi thường xuyên xuất bản sách song ngữ, ví dụ song ngữ Việt – Nga, Anh, Pháp, Đức… Nhà nước thường xuyên hỗ trợ xuất bản sách bằng các ngôn ngữ quốc tế. Chúng tôi có hẳn một loại sách ghi rõ: “Sách do Nhà nước đặt hàng”.

– Ales Karlyukevich: Tình hình vi-rút corona hiện nay bằng cách nào đó có ảnh hưởng đáng kể đến quá trình xuất bản và phát hành sách không?

– MVP: Ở Việt Nam vi-rút corona không ảnh hưởng nhiều đến quá trình xuất bản và phát hành sách. Chúng tôi đã khống chế được đại dịch này ngay từ đầu. Số lượng sách được bán qua internet hiện nay không hề giảm.

– Ales Karlyukevich: Và cá nhân Ngài bây giờ đang đọc sách gì?

– MVP: Tôi thường đọc nhiều loại sách. Ngoài sách văn học, tôi đọc sách triết học, tôn giáo, sách nghiên cứu văn hóa… Có lúc tôi đọc mấy loại sách trong một ngày.

– Ales Karlyukevich: Và cuộc sống của một nhà thơ Việt Nam diễn ra như thế nào? Ngài có thường xuyên gặp gỡ độc giả không? Làm thế nào để chủ động tiến hành các cuộc giao lưu với độc giả, các buổi thuyết trình?

– MVP: Tôi có tham gia biên tập thơ và chọn bài vở cho một vài tạp chí văn học. Tôi sống giản dị, chuyên tâm cho sáng tạo. Tôi cũng thường xuyên được các trường đại học, các câu lạc bộ mời giao lưu, nói chuyện thơ. Nhưng tôi rất ngại xuất hiện trước đám đông. Tôi cảm thấy trong bóng tối, trong im lặng mình được mạnh mẽ hơn nhiều.

– Ales Karlyukevich: Cảm ơn Mai Văn Phấn thân mến! Chúc ông nhiều thành tựu trong sáng tạo! Chúc sức khỏe và có nhiều sách mới.

 (Bài phỏng vấn đã đăng trên báo Văn học “Созвучие” của Bê-la-rút 4/2020) 

BẢN TIẾNG NGA: http://sozvuchie.by/component/k2/maj-van-fan-esteticheskaya-tsennost-nastoyashchej-literatury-vsegda-ponyatna-chitatelyu.html?fbclid=IwAR3LuKPpiYJGhCwSO92zY92h3LadIMXdixSctHnfjWahEvfmAnlq9GVHK7E

Bài viết khác